จินูน.คอม

เราจนต้องเขียม ดาวเทียมไทคมส่งมา

2008-01-13T14:31:00.000-08:00

เพลงลูกทุ่งนั้น สะท้อนปรากฏการณ์ของสังคม เกาะเกี่ยวไปกับความเปลี่ยนแปลงที่ไม่หยุดนิ่ง บันทึกความเป็นไปของสังคมไว้ เพลงที่จะพูดถึงนี้เป็นข้อพิสูจน์อีกข้อหนึ่ง

เพลงนี้ชื่อ "จดหมายถึงเล็ก" ขับร้องโดย วันครู โภคาวัตร เป็นเพลงที่ไพเราะมากครับ แต่ไม่ค่อยโด่งดังมากนัก เป็นที่รู้จักกันอยู่ชั่วระยะเวลาหนึ่งเมื่อหลายปีมาแล้ว

ถ้าอยากรู้เวลาแน่ชัดก็อนุมานจากเนื้อเพลง นั่นคือ หลังจากที่ดาวเทียมไทคมยิงขึ้นฟ้า ถ่ายทอดสัญญาณโทรทัศน์ไปสู่เครื่องรับของคนบ้านนอกคอกนา โดยเฉพาะรายการโทรทัศน์เพื่อการศึกษา

เนื้อเพลงกล่าวถึงหนุ่มบ้านนา เขียนจดหมายถึงแฟนชื่อ เล็ก ที่ทำงานในโรงงานอยู่บางกอก บอกว่าตนนั้นจะมากรุงเทพฯเพื่อรับปริญญาเพราะเรียนจบแล้ว โดยเรียนที่บ้านนอก เรียนทางไกลของมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมธิราช เรียนจากรายการการศึกษาที่ดาวเทียมไทคมส่งสัญญาณไป ทั้งยังชักชวนให้เล็กกลับบ้านเราเพื่อเรียนต่อ

เนื้อเพลงบอกว่า เรียนอยู่บ้านเรานี่แหละดีที่สุด เพราะไม่ต้องใช้เงินมาก โดยหนุ่มก็ยกตัวอย่างว่า พี่นั้นเรียน…"จากโทรทัศน์ที่รัฐเขาพัฒนา เราจนต้องเขียม ดาวเทียมไทคมส่งมา พี่ได้รับปริญญา ศึกษาทาง มสธ…." และชวนนางเอกว่า "…กลับบ้านเราเถิดเล็กจ๋า กลับมาเรียนต่อ…"

ฟังมาถึงตรงนี้ให้ความรู้สึกขัดแย้งเป็นอย่างมาก แต่ก่อนถ้าจะเรียนต่อชั้นปริญญาต้องเข้าไปเรียนในเมือง โดยเฉพาะกรุงเทพฯ แต่ปัจจุบันไม่ต้องแล้ว เรียนที่บ้านนอกก็ได้ ผ่านการศึกษาทางไกล อาศัยสัญญาณจากดาวเทียม

แต่สำหรับพระเอกในเพลงนี้ เขาบอกคนรักว่าเขาเรียนที่บ้าน เรียนจบแล้วจะเข้ากรุงเทพฯก็เพียงไปรับปริญญาแล้วก็จะกลับบ้าน กลับไปเป็นครูสอนเด็กนักเรียนที่บ้าน

นี่จะเรียกได้ว่าเป็นความเปลี่ยนแปลงเล็กๆของสังคมได้หรือไม่ ที่คนในพื้นที่ เรียนอยู่ในพื้นที่ โดยอาศัยเทคโนโลยีสมัยใหม่ แล้วก็ได้ทำงานในพื้นที่ ทำงานให้เกิดประโยชน์แก่บ้านเกิดเมืองนอนของตน

ผมว่านี่เป็นจุดเปลี่ยนเล็กๆ แต่สำคัญ ถ้าคนเป็นอย่างพระเอกในเพลงนี้มากๆ ก็จะก่อเกิดประโยชน์มหาศาลแก่ท้องถิ่น

โลกก้าวไกล เมืองไทยก้าวตาม ความเปลี่ยนแปลงนี้ เพลงลูกทุ่งทำหน้าที่บันทึกไว้ไม่ตกหล่น.

บ่ได้โทรหาคือจังบ่ได้กินข้าว

2008-01-13T14:23:00.001-08:00

ไม่น่าเชื่อนะครับว่า โทรศัพท์มือถือจะมีอิทธิพลต่อการใช้ชีวิตของผู้คนมากมาย คงเป็นแบบเดียวกับคอมพิวเตอร์ที่ปัจจุบันนี้มีอยู่แทบทุกบ้าน ทั้งๆที่เริ่มแรกนั้น แม้แต่คนที่รู้เรื่องที่สุดก็ยังสงสัยว่า จะมีคนใช้กันสักกี่มากน้อย

เดียวนี้ โรงเรียนบนภูเขา กลางทุ่ง ก็มีคอมพิวเตอร์ มีอินเตอร์เน็ต เช่นเดียวกับโทรศัพท์มือถือ เมื่อสิบปีก่อนเครื่องเป็นแสน ถูกที่สุดก็หลักหมื่น ใครจะใช้ได้กันกี่คน แต่เดียวนี้ เครื่องละพันสองพันก็มี ใช้กันตั้งแต่ตึกสูงในเมืองใหญ่ยันภูสูงป่ากว้างเลยทีเดียว

เดียวนี้ ชาวไร่ชาวนา นอกจากจะแบกจอบแบกเสียมแล้ว ยังพกโทรศัพท์มือถือไปด้วย

แม้บางพื้นที่จะไม่ค่อยมีคลื่น ก็ปีนต้นไม้ขึ้นไปโทรจนโดนมดแดงกัด เหมือนที่ ปอยฝ้าย มาลัยพร ร้องไว้ ถึงเกินจริงอยู่บ้าง นั่นก็สะท้อนให้เห็นถึงอิทธิพลของโทรศัพท์มือถืออย่างชัดเจน

การปรากฎตัวของโทรศัพท์มือถือในเพลงลูกทุ่ง ถ้าจำไม่ผิด น่าจะชัดเจนที่สุดก็ในเพลง มนต์รัก ตจว। ที่ขับร้องโดย แดง จิตกร ในมิวสิควีดิโอ พระเอกลงทุนซื้อโทรศัพท์มือถือให้นางเอก เพื่อเอาไว้โทรนัดกัน ล่าสุดก็ในเพลง โทรหาแหน่เด้อ ขับร้อง โดย ต่าย อรทัย ที่เคยโด่งดัง หลายคนคงจำได้

โทรศัพท์มือถือในเพลงลูกทุ่ง ผมว่า นอกจากเป็นเครื่องมือที่นักแต่งเพลงนำมาใช้ในการสื่อความคิดแล้ว ยังสะท้อนนัยหลายอย่างทางสังคม

นัยแรก นี่แสดงให้เห็นชัดเจนว่า อิทธิพลการสื่อสารที่อาศัยเทคโนโลยีสมัยใหม่ ในที่นี่ก็คือโทรศัพท์มือถือ ได้แผ่กระจายไปสู่ประชาชนชั้นรากหญ้าอย่างเบ็ดเสร็จสมบูรณ์แล้ว

นัยที่สอง เมื่อโทรศัพท์มือถือลงไปถึงรากหญ้า ทำให้กลายเป็นเครื่องมือหนึ่งในวัฒนธรรมการสื่อสาร เมื่อเป็นเครื่องมือแล้วย่อมหมายความว่าเป็นสิ่งอำนวยความสะดวกในการสื่อสารระหว่างบุคคล เมื่อเกิดความสะดวกย่อมทำให้คนใช้เกิดความเคยชิน เมื่อเกิดความเคยชินแล้วย่อมจะขาดไม่ได้ เมื่อขาดไม่ได้ก็ย่อมต้องใช้เครื่องมือนี้ตลอดไป

นัยที่สาม นี่เป็นการครอบครองอย่างเบ็ดเสร็จของทุนเทคโนโลยีการสื่อสาร ที่สามารถสร้างสินค้าของตนให้กลายเป็นเครื่องมือในวัฒนธรรมการสื่อสารที่คนทุกระดับชั้นในสังคมจำเป็นต้องใช้ ซึ่งนำไปสู่

นัยที่สี่ ใครครอบครองส่วนแบ่งในวัฒนธรรมการสื่อสารแบบใหม่นี้ได้แล้ว นอกจากกำไรในทางธุรกิจ ยังสามารถแผ่อิทธิพลครอบงำความคิด วิถีชีวิตของคนในสังคม โดยเฉพาะชนชั้นรากหญ้า อันจะนำไปสู่การแสวงหาผลประโยชน์อื่นๆได้อีกนับไม่ถ้วน

คิดดูเถอะครับว่า ถ้าคนไม่ได้โทรศัพท์หากันแล้วรู้สึกเหมือนไม่ได้กินข้าวอย่างที่ต่าย อรทัยร้องไว้ คนตั้ง 60 กว่าล้านคน กินข้าววันละสามมื้อ โทรศัพท์หากันเพื่อจะได้รู้สึกอิ่มหรือกินข้าวอร่อย ทีนี้ ใครล่ะจะรวย
นั่นน่ะสิ ใครรวย

ผักบ้านนอก

2008-01-13T14:14:00.000-08:00

อากาศกรุงเทพฯสะอาดในตอนเช้ามืด อุณหภูมิก็ต่ำทำให้สบายตัว ตื่นแต่เช้าในวันเสาร์อาทิตย์และวันหยุดจึงมีความหมายพิเศษ คือมาสูดอากาศบริสุทธิ์และอาบบรรยากาศดีๆ

ถ้าไม่นอนดึกจนเกินไปผมต้องตื่นแต่เช้ามืดในวันเสาร์และอาทิตย์ เดินไปใส่บาตรที่สวนสุขภาพของการเคหะแห่งชาติบางกะปิ มีถนนตัดจากถนนนวมินทร์ไปทะลุถนนเสรีไทใกล้ๆสี่แยกนิด้า ผ่านบ้านเรือนและแฟลตของการเคหะซึ่งมีผู้คนอยู่อาศัยเป็นจำนวนมาก

ถนนสายนั้นกลายเป็นตลาดยามเช้าไปตั้งแต่เมื่อไรก็ไม่รู้ มีแผงขายสินค้ามากมายเรียงรายสองข้างทาง ส่วนมากเป็นอาหารทั้งหวานคาว ผักปลาสดๆก็มีขาย ของใช้ต่างๆก็มีให้เลือก ไม้ประดับก็มีให้ดู มีแผงขายกับข้าวดอกไม้ธูปเทียนสำหรับใส่บาตร ดังนั้นยามเช้าของที่นี่ นอกจากผู้คนธรรมดาแล้ว ยังมีภิกษุสามเณรมาบิณฑบาตรเป็นอันมาก

ในสวนมีเวทีและลานกว้างสำหรับออกกำลังกาย บนเวทีที่ยกขึ้นสูงมีผู้นำเต้นแอโรบิคเปิดเพลงให้จังหวะคึกคัก มีผู้คนตั้งแต่วัยหนุ่มสาวถึงเฒ่าชราเต้นตามกันครึกครื้น เสร็จจากออกกำลังกายแล้วก็แวะหาของกินก่อนกลับบ้าน

หลังจากใส่บาตรแล้วผมก็เดินดูของไปเรื่อยเปื่อย บางวันก็ซื้อขนมครกไปฝากเจ้าตัวเล็กที่บ้าน หรือไม่ก็ข้าวเหนียวไก่ทอด แถมปลาท่องโก๋ไปฝากแม่ของลูกอีกด้วย
ผมชอบเดินดูไม้ประดับและผักสดเป็นที่สุด ดูสีเขียวๆของพืชผักแล้วชุ่มเย็นใจ มีอยู่เจ้าหนึ่งที่เห็นครั้งแรกแล้วรู้ว่าแตกต่างจากแผงอื่นๆ ผักเจ้านี้มีลักษณะพิเศษ

"ปลูกเองหรือครับนี่" ผมถามขณะหยิบผักชีฝรั่งขึ้นมาดูใกล้ๆ

"ใช่จะพี่" คนขายวัยยังสาวตอบ "ปลูกเองหมดทุกอย่างเลย"

"เอ้อดีนะ คงไม่มีพิษ" ผมพูดเชิงถาม คนขายยิ้มให้ "มาจากไหนล่ะครับ"

"กาฬสินธุ์ค่ะ" ผมแปลกเมื่อได้รับคำตอบ แล้วเปลี่ยนภาษาพูดโดยฉับพลัน

"โฮ้! คือมาไกลแท้"

เธอบอกว่าออกมาตั้งแต่ตีสามตีสี่ มาถึงนี่ก็พอดีได้เวลาตั้งแผง ผมไม่ได้สอบถามว่าทำไมจึงมาขายถึงกรุงเทพฯ ได้แต่ซื้อผักจากเธอหลายชนิด รวมทั้งผักชีฝรั่งกำใหญ่ ตั้งใจเอามาปลูกไว้กินเอง

ผมซื้อผักจากเธออีกหลายครั้ง หลายเดือนต่อมาเธอก็ไม่ได้มาขายอีก ไม่รู้เป็นเพราะอะไร ส่วนผักชีฝรั่งที่ผมซื้อมาปลูกนั้นก็ตายไปหมดแล้ว อยู่ๆก็ตายไปเฉยๆ
ผมได้แต่สันนิษฐานเอาเองว่า มันคงเป็นผักที่รักศักดิ์ศรีบ้านนอก รักที่จะอยู่ในดินที่กาฬสินธุ์ จึงตัดสินใจตายดีกว่าอยู่เป็นผักในกระถางที่กรุงเทพฯ

ข้างถนน

2008-01-13T14:04:00.000-08:00

กลิ่นพริกสดผสมกับกลิ่นกระเทียมและหัวหอมแตะจมูกขณะเดินผ่าน กลิ่นซึมซ่านเข้าไปถึงใจ ทำให้หันหลังกลับแล้วเดินมาสู่แหล่งกำเนิดกลิ่นนั้น
พริกสดลูกอวบๆ กระเทียมกลีใหญ่ๆ หัวหอมแดง เสียบไม้ย่างไฟจนเกรียม กองอยู่บนรถเข็น มีตะแกรงใส่ผักสดผักต้ม พร้อมทั้งปลาทูที่ย่างแล้วอีกนับสิบๆตัววางอยู่เต็มพื้นที่

ผู้หญิงหน้าบ่งบอกเป็นคนอีสานกำลังตำน้ำพริกอย่างตั้งอกตั้งใจ กลิ่นหอมน้ำพริกไม่เพียงแต่ทำให้นึกถึงข้าวร้อนๆเท่านั้น ยังทำให้นึกถึงวันเวลาของชีวิตที่ผ่านมาแล้วแสนไกล

กลิ่นนี้เมื่อหลายสิบปีก่อน โชยออกมาจากเตาไฟที่ใช้เป็นครัวประกอบอาหาร เป็นกลิ่นของความอร่อยที่เกิดจากมือของแม่ ตอนนี้-ในปัจจุบันกาลของชีวิต ปรากฏอยู่ ณ ริมถนนในเมืองใหญ่ ด้วยฝีมือของผู้หญิงคนนี้ ซึ่งเธออาจเป็นแม่ แต่ลูกของเธอไม่ได้มาดมกลิ่นน้ำพริกจากฝีมือแม่

"โอ้ย! คือหอมแท้" ผมบอกผู้หญิงที่กำลังตำน้ำพริก "หอมปานอีแม่ทำตอนเป็นเด็กน้อย"

เธอหยุดมือ เงยหน้ามามอง ยิ้มรับคำทักทาย
"เอาไปลองสักครกบ่" เธอเชิญชวน "เผื่อจะแซบเหมือนแม่ทำ"
ผมบอกเธอว่า เอาแบลาวๆ เน้นใส่น้ำปลาร้าเยอะๆ แต่อย่าเผ็ดมาก
"ลิ้นมันดัดจริตแล้ว" ผมบอกเธอ "มันเป็นลิ้นกรุงเทพฯ กินเผ็ดหลายบ่ได้ ปากพอง"

เธอยิ้ม ขณะที่ลงมือปรุงน้ำพริกตามสั่ง เอาพริกใส่ครกสามเม็ด หอม กระเทียม แล้วโขกผสมกัน จากนั้นก็หยิบปลาทูที่แกะก้างเรียบร้อยแล้วใส่ตามลงไป โขลกอยู่สักพักก็ตักน้ำปลาร้าหอมเร้าใจลงไป คนให้เข้ากัน โรยด้วยหอมหั่น ตักใส่ถุง รัดจนแน่น ใส่ถุงหูหิ้ว
ผมหยิบผักกาดต้มใส่ถุงมัดหนึ่ง คิดเงินรวมเป็นยี่สิบบาท

"ให้แซบให้นัว" เธอบอก ขอให้อร่อยกับการกิน
"ให้ขายดิบขายดี ปลาบ่มีเน่า ผักบ่มีเปื่อย" ผมอวยพร
"หมดอยู่ดอก" เธอบอก "เดี่ยวนี้ คนกินแบบนี้ทั้งลาวทั้งไทย"

เมื่อถึงตอนกินข้าว นอกจากผัดผักบุ้งที่เด็ดมาจากสวนในบ้าน แกงจืดที่ทำเองแล้ว เราสามคนพ่อแม่ลูกก็ได้อร่อยกับน้ำพริกจากรถเข็นข้างถนน

ลูกสาววัยสิบขวบของผมลองกินน้ำพริกไปคำหนึ่ง เธอรีบดื่มน้ำเพราะเผ็ด แต่ยังไม่วายบอกว่า "แซบอีหลีเด้อ พ่อ" อันเป็นภาษาลาวประโยคเดียวที่เธอพูดได้
ผมถึงถึงคำพูดของคนขาย "คนกินแบบนี้ทั้งลาวทั้งไทย"

เธอไม่โกหกแน่นอนครับ ครอบครัวผมขอยืนยัน।

ลมแล้งและแมงกุดจี่

2008-01-12T11:45:00.000-08:00

ปลายเดือนสามต้นเดือนสี่ อากาศร้อนมาเยือนท้องทุ่ง ตอฟางที่ร้างรวงข้าวตั้งแต่เดือนสิบสองต่อเดือนอ้ายเดือนยี่ ถึงบัดนี้ผุเปื่อยไปมาก กลายเป็นเศษฝุ่นเยื่อฟางกลางท้องทุ่ง ส่วนที่ยังไม่เปื่อยก็ล้มราบลงคลุมดิน ยอดหญ้าเลื้อยลอดไปใต้ฟาง แต่ละยอดแต่ละใบอวบงาม สวยเหมือนแตงร่มใบ เจ้าทุยผู้ชาญฉลาดก็พลิกฟางแทะเล็มกินยอดหญ้าอวบๆเหล่านี้อย่างเอร็ดอร่อย กลางแดดร้อนและสายลม

ถ้าหากวันใดอากาศแปรปรวนเหมือนแผ่นดินอาเพศ ลมหมุนจะอุ้มเอาเศษฟางเศษหญ้า ฝุ่นดินฝุ่นทรายจากเบื้องล่างขึ้นสู่เบื้องบน บางครั้งฟ้าครึ้มเหมือนฝนจะตก ลมแรงถึงขนาดไม้เล็กลู่ กิ่งไม้หัก นกกาแตกตื่นกันแซวๆ

แต่ส่วนมากแล้วลมทุ่งที่ว่านี้ไม่แรงนัก พัดหมุนเป็นเกลียวมาพอให้เด็กๆสนุกสนาน วิ่งเข้าไปต้าน หรือไม่ก็ถอดเสื้อโยนเข้าไป เสื้อจะปลิวไปตามแรงลมพัดเหมือนกับเศษฟางเศษใบไม้ บางครั้งก็ขึ้นไปสถิตบนยอดจานหรือสะแกนา ร้อนถึงเจ้าของต้องปีนไปเก็บอย่างทุลักทุเล

นี่เรียกว่าลมหัวกุด เกิดจากการเคลื่อนตัวของอากาศเป็นลักษณะวงกลม เขาว่าเหมือนพายุทอร์นาโดที่ชอบเกิดในเมืองฝรั่งอเมริกา แต่ในทุ่งอีสานบ้านเฮานั้นมีความรุนแรงน้อยกว่านัก ถ้าเปรียบเทียบกับพายุทอร์นาโดแล้ว ลมหัวกุดก็คงเป็นได้แค่ลมที่เป่าออกมาจากปากคนกระมัง

กลางแดดร้อนจ้าของหน้าแล้ง ลมหัวกุดพัดมา เด็กเลี้ยงควายโห่ร้องก้องทุ่งวิ่งเข้าหาลม เศษอะไรต่อมิอะไรโดนเนื้อหนังแสบๆคันๆ เจ้าทุยที่เล็มหญ้าอยู่ไม่ไกลเงยหน้าขึ้นมองด้วยความสงสัยหรือหนวกหูก็ไม่รู้ได้ เมื่อเห็นว่าไม่เกี่ยวอะไรกับตัวก็ก้มหน้าเล็มหญ้าต่อไป ก่อนค่ำต้องหากินให้ได้มากที่สุด คืนนี้จะได้นอนเคี้ยวเอื้องให้สบายอารมณ์

หลายตัวหลบแดดใต้ต้นไม้ พักเอาแรงให้หายร้อน เจ้าลูกแหง่ดูดนมแม่อยู่หงึกหงักๆ นางแม่ก็เดินหากินไปเรื่อย ตัวลูกดูดนมพลางเดินตามแม่พลาง ดูทุลักทุเลพิลึก แต่ทั้งแม่ทั้งลูกก็เดินไปด้วยกันอย่างนี้จนลูกอิ่มนม

เด็กเลี้ยงควายบางคนที่มีเจ้าลูกแหง่ จัดแจงลงมือพลิกฟางหาหญ้ายอดอวบๆ ให้ควายน้อยเจ้าตัวเล็กรู้ว่าเจ้าของมีหญ้าอ่อนอร่อยให้กินจึงเดินตามต้อยๆ คอยแลบลิ้นตวัดเอาจากมือเจ้านาย บางคราวร้องแหงะๆ เหมือนจะขอบใจหรือไม่ก็ทวงหญ้า ปากเล็กๆของมันกินไม่เคยอิ่ม

ไม่ว่าปากของสัตว์ชนิดใดก็เหมือนกัน คือถมไม่เคยเต็ม

ปากคนก็คือกันกับปากควายนั่นแหละ ผิดแต่ว่าคนกินข้าวแต่ควายกินหญ้า ต่างคนต่าง
พึ่งพาอาศัยกัน เป็นเพื่อนทุกข์เพื่อนยากกันมานมนาน เจ้าทุยเพื่อนคนลากไถทำนาและงานอื่นอีกสารพัด เพื่อให้คนมีชีวิตอยู่ คนก็เลี้ยงดูเจ้าทุยให้อิ่มหนำ คนรักควาย ควายก็รักเจ้าของ ดูเหมือนมันจะให้มากกว่ารับด้วยซ้ำ ให้ทุกสิ่งทุกอย่าง แม้แต่ขี้มันก็ยังเบ่งออกมาเพื่อคน
ขี้ควายเอาใช้ทำปุ๋ยและเป็นที่อาศัยของแมงกุดจี่

แมงกุดจี่ โอ้! แมลงปีกแข็งตัวน้อยนี้แซบหลาย เจ้าจังแม่นแซบอีหลี

เมื่อเจ้าทุยเพื่อนแท้เบ่งก้อนสีดำๆ ออกจากก้นลงดิน เด็กเลี้ยงควายมาเจอเข้ามักจะทำหมายจับจองเอาไว้เป็นเบื้องต้น ถ่มน้ำลายรดใส่แล้วหาไม้เล็กๆ ปักไว้ เป็นสัญลักษณ์บอกว่าขี้กองนี้มีคนจองแล้วนะ อาจจะแถมคำสาปแช่งเอาไว้ด้วย ผู้ใดเห็นหมายนี้ยังมาขุดเอาจุดจี่ก็ให้ขี้แตกตาย...
คราวใดที่คำหล้าไปเลี้ยงควายตอนกลางวันกับคำแพง-พี่สาว เมื่อควายของตัวเบ่งออกมา เด็กชายก็หากิ่งไม้มาปักไว้เหมือนกัน

เมื่อต่างคนต่างรู้ธรรมเนียมนี้ดี จะมีใครกล้าละเมิด แม้ยังไม่มีใครเอาไปแล้วขี้แตกตายให้เห็น แต่ก็หามีใครทำไม่ นี่คงถือเป็นจรรยาบรรณของนักล่าจุดจี่วัยเยาว์แห่งท้องทุ่งได้กระมัง

รุ่งแจ้งพอพุมพู ตื่นเช้าตรู่รีบออกมา...

แสงแรกของตะวันเรืองๆที่ขอบฟ้า ไก่เตรียมจะลงจากคอน นกเตรียมจะร่อนจากรัง เสียงหมูหมากาไก่และผู้คนดังต้อนรับวันใหม่ หมู่บ้านทั้งหมู่บ้านตื่นจากหลับแล้ว

ถึงเวลาของนักล่าทั้งวัยเยาว์และวัยยานออกปฏิบัติการรุ่งอรุณ เป้าหมายคือทุ่งนา แน่นอน นักล่ารุ่นจิ๋วมือวางทุกอันดับย่อมไม่พลาด

เช้าๆอย่างนี้ ที่ไหนมีกองขี้ควาย ที่นั่นมีแมงจกุดจี่
อากาศยามเช้าของหน้าแล้งเย็นๆอุ่นๆ ลมจากทุ่งพัดมาอ่อนๆ พาเอากลิ่นหอมของฟางแห้งและดินนาที่ได้น้ำค้างแต่เมื่อคืนมาสัมผัสจมูก กลิ่นหอมของทุ่งยามเช้าชื่นใจหลาย นักล่าสูดอากาศสดชื่นเต็มปอด กระชับเสียมกับกระป๋องทะมัดทะแมง เดินสอดส่ายสายตาหากองขี้ควาย
นั่นไงอยู่นั่นแล้ว
พอเดินเข้าไปถึงก็ได้ยิ้มเต็มหน้า ขี้ควายกองใหญ่มีขุยดินจากการขุดของแมงกุดจี่อยู่เต็ม ช่างโชคดีอะไรอย่างนี้หนอ
ค่อยบรรจงเอาเสียมเปิดหน้าออก แมงกุดจี่ตัวเล็กตัวน้อยเต็มอยู่ในนั้น เก็บใส่กระป๋องเสียให้หมด จากนั้นจึงขุดเอาตัวใหญ่ที่กินอิ่มแล้วขุดรูลงไปอยู่ในดิน ขุดลงไปสักคืบก็เจอเจ้าตัวปีกแข็งสีดำมะ เมื่อมตัวใหญ่ กองนี้ได้สี่ห้าตัว รวมตัวเล็กตัวน้อยอีกเป็นกอบ เจออย่างนี้อีกสักสองสามครั้งมีหวังอิ่มกันทั้งบ้าน
เออ นี่แหละหนาเจ้าทุยเพื่อนแท้ แม้แต่ขี้ยังมีประโยชน์ วันนี้ต้องหาหญ้าให้กินสักหลายๆ กำแล้ว
แดดอ่อนอากาศอุ่น นักล่าแห่งท้องทุ่งกลับถึงเรือน แกะปีกแคะขี้แมงกุดจี่ตัวใหญ่ ล้างน้ำแล้วนำไปทำอาหาร เจ้าตัวเล็กๆไม่ต้องแกะปีก เอาทั้งตัวนั่นแหละดี จะทำอย่างไรกินก็แล้วแต่อัธยาศัย ใส่เกลือคั่วก็อร่อย หรือคั่วแล้วเอามาตำกับพริกก็แซบ แกงใส่ผักใส่หน่อไม้ก็ดีแท้ๆ
หอมเข้าไปถึงท้อง แซบเข้าไปถึงใจ เหลือจากมื้อเช้าห่อเอาไปกินมื้อเที่ยงตอนเลี้ยงเจ้าทุย
กลางทุ่งได้อีก แซบกันไปทั้งวัน

ปลายเดือนสามถึงต้นเดือนสี่ ลมร้อนยังไม่แรงนัก อากาศแห่งท้องทุ่งในยามเช้ายังเย็นๆ
แมงกุดจี่ยังชุม นักล่าวัยเยาว์ยังปฏิบัติการรุ่งอรุณได้ผลตามเป้าหมาย ยอดหญ้าอวบๆยังคงมีซุกอยู่ใต้ร่มฟาง งามเหมือนแตงร่มใบ เป็นอาหารอันโอชะของเจ้าทุย ผ่านกระบวนการย่อยสลายกลายมาเป็นอาหารแมงกุดจี่อีกทอดหนึ่ง

แล้วแมงกุดจี่ก็กลายมาเป็นแซบอีหลีของคน คนผู้ซึ่งเป็นเพื่อนของทุยกลางทุ่งกว้างในแดดจ้าและลมแรง
ลมที่เรียกกันว่าลมหัวกุด หมุนวนมาตามทุ่งนา พาเศษฟางเศษหญ้าปลิวว่อน ให้เด็กเลี้ยงควายวิ่งเข้าเล่นลม โยนเสื้อให้ลมพัดพาไปค้างบนยอดไม้ กางแขนกางขาวิ่งตามไป
ดูแล้วเหมือนแมงกุดจี่กำลังร่าเริง

อ่านเรื่องก่อนหน้านี้ที่นี่

ย่าสอนหลาน:ภูมิปัญญาอีสานในงานวรรณกรรม (2)

2008-01-12T11:34:00.000-08:00

คราวที่แล้วผมได้สรุปแก่นความคิดจากวรรณกรรมเรื่องย่าสอนหลาน อันเป็นมรดกทางภูมิปัญญาของคนอีสานบ้านเฮาเอาไว้ ว่ามีอยู่หลายประเด็น คราวนี้จะขอเล่าถึงแต่ละประเด็นโดยละเอียด เพื่อให้เห็นถึง "แก่น" หรือ "วิสัยทัศน์" แห่งบรรพบุรุษอีสาน ว่าท่านมีความลึกซึ้งต่อโลกและชีวิตขนาดไหน

แนวทางที่ 1। ก็คือ ว่าด้วยการสอนให้ศึกษาเล่าเรียน ซึ่งเป็นสิ่งแรกสุดในวรรณคดีเรื่องย่าสอนหลาน โดยย่าได้ย้ำให้ลูกหลานทั้งหญิงชายเข้าเรียนเขียนอ่าน เพื่อจะได้มีความรู้ใส่ตัว เพราะความรู้นั้นทำให้สามารถประกอบกิจใดๆได้ก้าวหน้ารุ่งเรือง

ถ้าเป็นสมัยนี้ก็อาจเรียกได้ว่า อันวิชาความรู้นั้นเป็นสินทรัพย์เอาไปแปลงเป็นทุนได้ทันที มีปัญญาความรู้ก็เป็นเสมือนมีทุนก้อนใหญ่ที่ใช้ไม่หมด เอามาใช้ได้ทันที ไม่ต้องไปพึ่งธนาคาร
ย่าได้สอนบรรดาบักหำน้อยอีนางน้อยลูกหลานเป็นที่รักว่า

"…ฝูงปวงเจ้ายังเยาว์ บ่ทันใหญ่
อย่าได้ประมาทม้าง มัวเหล้นบ่ดีฯ
ให้ฮีบพากันเข้า โรงเรียนเขียนอ่าน หลานเอยฯ
อย่าได้คึดขี้คร้าน ความฮู้ให้หมั่นหาฯ
ให้พากันศึกษาฮู้ วิชาการกิจชอบ
ฮีบประกอบไว้ ไปหน้าสิฮุ่งเฮืองฯ…"

แปลเป็นภาษาปัจจุบันก็ได้ว่า ลูกหลานที่ยังเยาว์วัยอยู่ อย่าได้เอาแต่เที่ยวเล่น ให้พากันหมั่นศึกษาเล่าเรียนให้จงหนัก อย่าได้เกียจคร้านตัวเป็นขน เพราะหากรีบหาวิชาความรู้ไว้ในตัวแล้ว จะทำอะไรในภายหน้าก็จะมีแต่ความรุ่งเรืองก้าวหน้า นั่นแลฯ
อันวิชาการความรู้ที่ว่านี้ ต้องเป็นความรู้ในทางที่ดีด้วย เป็นวิชาการกิจชอบ ฉะนั้น ความรู้แบบไม่ชอบ เช่นการงัดแงะบ้านเรือนผู้คนเพื่อจะยกโทรทัศน์พัดลมเขาไปขาย หรือวิชางัดตู้โทรศัพท์สาธารณะเอาเงินไปใช้ หรือวิชาในทางโจรนั้น ย่าห้ามเด็ดขาด เอาแต่ความรู้ในกิจที่ชอบเท่านั้น
ความรู้นั้น คนโบราณให้ความสำคัญมาก ทำให้มีทั้งยศมีทั้งทรัพย์ อย่างที่ย่าสอนไว้ว่า

"…ยามเมื่อเจ้าหนุ่มน้อย ให้ฮีบฮ่ำเฮียนคุณ
ยามเมื่อบุญเฮามี สิใหญ่สูงเพียงฟ้า
ไปภายหน้า สิหาเงินได้ง่าย
ใผผู้ความฮู้ตื้น เงินล้านบ่แกว่นถง…"

ความรู้จึงเป็นของแท้แน่นอน ทำให้ ใหญ่สูงเพียงฟ้า ได้ และทำให้หาเงินทองได้ง่ายด้วย คนที่ไม่มีความรู้นั่นสิจะลำบาก เพราะจะตกอยู่ในภาวะแบบ ใผผู้ความฮู้ตื้น เงินล้านบ่แกว่นถง เอาได้ง่ายๆ

บางคนอาจจะสงสัยว่า ทำไม ดูเหมือนย่าจะเน้นเรื่องหาเงินทองจัง ราวกับว่าเงินทองเป็นคำตอบเดียวในชีวิต

ที่เป็นเช่นนี้มิได้หมายความว่าย่าเป็นคนเห็นแก่เงินหรอก แต่เพราะสามารถยกให้เห็นได้อย่างชัดเจน เป็นรูปธรรม และโดยธรรมชาติแล้ว คนน่ะมีไหมที่ไม่ชอบเงิน เมื่อยกเอาสิ่งที่เห็นเป็นรูปธรรมและเป็นสิ่งที่คนชอบขึ้นมาแล้วไซร้ ก็ย่อมจะสามารถดึงดูความสนใจของผู้คนได้

นี่ก็นับเป็นกลวิธีหนึ่งในการสอนของคนโบราณ อย่างที่ท่านสุนทรภู่ได้รจนาไว้ว่า "มีวิชาเหมือนมีทรัพย์อยู่นับแสน" นั่นแหละ

มีใครบ้างที่พูดถึงทรัพย์แล้วไม่ตาโต เมื่ออยากได้ทรัพย์ก็ต้องแสวงหาความรู้ เมื่อมีความรู้ก็ย่อมจะหาทรัพย์มาเลี้ยงดูตนเองและครอบครัวได้ ไม่ต้องเดือดร้อนคนอื่น ไม่เป็นเพลี้ยคอยเกาะคอยดูดกินน้ำชีวิตของผู้อื่น เมื่อมีทรัพย์จนเหลือใช้แล้วก็ยังจะมีแบ่งปันให้แก่คนที่ไม่มีได้

ทั้งนี้ทั้งนั้น การมีทรัพย์มากและสละให้คนอื่นได้ นอกจากมีวิชาความรู้แล้ว ก็ย่อมจะเป็นคนที่มีคุณธรรมอีกด้วย การที่จะมีคุณธรรมใดๆได้ก็ย่อมเป็นเพราะได้รับคำสั่งสอนที่ดี และคนที่สั่งสอนสิ่งดีๆให้ก็คือย่านั่นเอง

ที่จริงแล้วย่าก็ไม่ได้เน้นที่เงินเพียงอย่างเดียว แต่ย่าชี้ให้เห็นถึงประโยชน์ของความรู้ในทางอื่นด้วย โดยเฉพาะเป็นบันใดยกระดับคุณภาพชีวิต หรือฐานะทางสังคมของคนได้อีกด้วย ว่า คนมีความรู้นั้น…

"…สิได้เป็นขุนขึ้น ครองเมืองตุ้มไพร่
สิได้เป็นใหญ่ชั้น แนวเชื้อชาตินาย แท้ดายฯ"

ความของย่าข้อนี้ในปัจจุบันนั้นตรงเผง ก็แหม! ดูสิ นายกรัฐมนตรีก็ เรียนสูงถึงดอกเตอร์ รองนายกฯก็ดอกเตอร์ รัฐมนตรีหลายคนก็ดอกเตอร์ ไม่นับบรรดาท่านผู้ช่วยฯ ท่านเลขาฯ ท่าน สส। ท่าน สว. ท่าน ที่ปรึกษาฯ ก็มีดอกเตอร์กันเต็มไปหมด ท่านพวกนี้ได้ดิบได้ดีอย่างที่ย่าว่าไว้เปี๊ยบเลย ตำแหน่งแห่งที่ของพวกท่านก็ระดับ 'ขุน' หรือผู้นำที่ ครองเมืองตุ้มไพร่ - ปกครองไพร่ฟ้ากันทั้งนั้นแหละ และ 'เป็นใหญ่ชั้น แนวเชื้อชาตินาย' -เป็นใหญ่เป็นโตระดับนายคนกันทั้งสิ้น

เห็นไหมล่ะว่าย่าโบราณของคนอีสานบ้านเฮาท่านมีวิสัยทัศน์ขนาดไหน ท่านสอนไว้ตั้งนมนานกาเลแล้ว แต่ก็แม่นเหมือนตาเห็นเลย

เป็นคุณย่า Post Modern ที่ Post ยิ่งกว่าพวก Post Modern ของแท้เสียอีกแน่ะ

อ่านเรื่องที่ผ่านมาที่นี่

ย่าสอนหลาน:ภูมิปัญญาอีสานในงานวรรณกรรม (1)

2008-01-11T15:32:00.001-08:00

ภาคอีสานของเรานั้นอุดมไปด้วยสมบัติทางภูมิปัญญาจนไม่อาจประเมินค่าได้ โดยเฉพาะสมบัติทางด้านศิลปวัฒนธรรมนั้นเป็นที่ประจักษ์มานานแล้วว่า มีมากมายเป็นอัตปือ วรรณกรรมก็เป็นหนึ่งในมวลมรดกด้านศิลปวัฒนธรรม และวรรณกรรมอีสานบ้านเฮานั้นมีหลายหลากมากแท้

คนรุ่นอายุสัก 40 ปีขึ้นไปย่อมคุ้นเคยกับวรรณกรรมพื้นบ้านที่ได้รับการบอกเล่าจากปากต่อปาก เรื่องที่ได้รับการบอกเล่ามากที่สุด ถือเป็นเรื่องยอดนอยมก็เห็นจะเป็นเซียงเมี่ยง รองลงมาก็ ขูลูนางอั้ว พญาแถน ท้าวก่ำกาดำ ฯลฯ และนิทานก้อมที่เน้นตลกเสียดสีสนุกสนานและโป๊หน่อยๆเฉียดๆเรตเอ็กซ์ก็มีไม่น้อย ฟังทีไรก็สร้างความครื้นเครงทั้งผู้พูดและผู้ฟัง

ส่วนที่เป็นเรื่องราวที่เน้นแก่นความคิดเรื่องความดีความงาม วิธีปฏิบัติตามกฎระเบียบของสังคม ศีลธรรมและจริยธรรมโดยตรงก็มี อย่างเช่น วรรณกรรมเรื่อง ย่าสอนหลาน ซึ่งเป็นเพชรเม็ดหนึ่งของปรัชญาอีสานว่าด้วยดำรงชีวิตอยู่ร่วมกับคนอื่นในสังคม ซึ่งพ่อใหญ่ปรีชา พิณทอง ปราชญ์ใหญ่อีสานได้กล่าวถึงที่มาไว้ว่ามาจากการแบ่งหน้าที่ของคนสมัยโบราณซึ่ง "…การอบรมสั่งสอนลูกหลานในสมัยโบราณ เป็นหน้าที่ของย่า เพราะย่านั้นทำงานหนักไม่ได้ งานที่ย่าถนัดคืองานอบรมสั่งสอนลูกหลาน ปกติลูกหลานมีความเคารพยำเกรงย่าอยู่แล้ว เมื่อย่าอบรมสั่งสอนอะไรก็มักเชื่อถือ แล้วนำไปปฏิบัติตาม ดังนั้น ลูกหลานในสมัยโบราณจึงเป็นคนสุภาพ เรียบร้อย มีศีลสัตย์วัฒนธรรม เป็นคนขยันหมั่นเพียร…" ซึ่งข้อวิเคราะห์ของ พ่อใหญ่ปรีชา พิณทอง นี้ได้สะท้อนความเป็นจริงของสังคมในสมัยก่อน ที่ลูกหลานเคารพนบนอบบุรพากรี เชื่อฟังผู้ใหญ่ ทำให้คงความเป็นระเบียบเรียบร้อยเอาไว้ได้

ในสมัยปัจจุบันนี้ดอก ที่ผู้น้อยไม่ค่อยเคารพผู้ใหญ่ ผู้ใหญ่ไม่เอ็นดูผู้น้อย เด็กเมื่อวานซืนถอนหงอกผู้เฒ่า ผู้เฒ่าก็ชำเราเด็ก สังคมจึงวิปริตไปหมด

ผมอ่านหนังสือเรื่อง ย่าสอนหลาน หลายรอบ ยิ่งอ่านยิ่งชอบ ยิ่งชอบก็ยิ่งพิเคราะห์ แล้วเห็นจริงตามที่พ่อใหญ่ ปรีชา พิณทองได้บอกไว้ว่า มีคุณค่าหาคำสอนใดมาเปรียบเทียบได้ยาก เพราะเป็นคำสอนที่อ่านง่าย แต่เนื้อหาลึกซึ้งมาก หากคนสักครึ่งหนึ่งปฏิบัติตามคำสั่งสอนนี้แล้ว ความสงบสุขย่อมเกิดแก่สังคมเป็นแน่

สิ่งที่ผมชอบเป็นอย่างมากก็คือ นิทานนี้เขียนเป็นร้อยกรอง เป็นผญาที่สละสลวย แต่ด้วยเหตุที่วรรณกรรมสมัยโบราณนั้นไม่ได้บันทึกไว้เป็นลายลักษณ์อักษร เป็นวรรณกรรมมุขปาฐะที่ได้แต่เล่าสืบต่อกันมาหลายชั้น ฉะนั้น เนื้อความในแต่ละท้องถิ่นอาจผิดเพี้ยนไปบ้าง เป็นการดีเหลือเกินที่พ่อใหญ่ปรีชา พิณทอง ได้รวบรวมชำระไว้ แล้วจัดพิมพ์เป็นเล่มเผยแพร่ ซึ่งต้นฉบับที่ผมได้อ่านนั้น ก็เป็นฉบับที่พ่อใหญ่ปรีชา พิณทอง ได้ชำระไว้นั่นเอง

พ่อใหญ่ปรีชา พิณทอง นับเป็นปราชญ์ใหญ่ของอีสานที่ยังมีชีวิตอยู่ในปัจจุบัน ที่ทำคุณประโยชน์อย่างใหญ่หลวงต่อสังคมอีสานเรา วรรณกรรมเรื่องย่าสอนหลานที่ผมใช้อ้างอิงในการเล่าเรื่องในครั้งนี้ พ่อใหญ่ปรีชา พิณทอง ได้อธิบายคำศัพท์อีสานโบราณไว้อย่างละเอียด ทำให้ง่ายต่อการทำความเข้าใจและตีความ

ย่าสอนหลาน ได้เสนอแนวทางในการปฏิบัติตนในการอยู่ร่วมกันในสังคมไว้เป็นข้อๆ เรียกได้ว่าเป็น HOW TO ฉบับโบราณอีสานก็ย่อมได้ โดยแบ่งไว้ชัดเจนดังนี้

แนวทางที่ 1 ว่าด้วยการสอนให้ศึกษาเล่าเรียน

แนวทางที่ 2 ว่าด้วยการสอนคนให้เป็นคน
แนวทางที่ 3. ว่าด้วยการสอนให้รู้จักทำบุญ
แนวทางที่ 4. สอนให้รู้จักกินอยู่
แนวทางที่ 5. สอนให้รู้จักบาป บุญ คุณ โทษ
แนวทางที่ 6. สอนไม่ให้ลืมตัว
แนวทางที่ 7. สอนให้รู้จักการทำงาน
แนวทางที่ 8 .สอนเกี่ยวกับการพูดจา
แนวทางที่ 9. สอนให้ละบาปสร้างบุญ

นี่เป็นประเด็นที่ย่าสอนหลานให้ประพฤติปฏิบัติเพื่อให้อยู่ในสังคมอย่างมีความสุข เป็นการสอนที่มุ่งการเปลี่ยนแปลงจากภายใน อันเป็นวิถีคิดแบบตะวันออก หากพูดกันตามภาษาสมัยใหม่ก็คงเรียกได้ว่า เป็น "9 กลยุทธ์ในการใช้ชีวิตอย่างมีความสุข" หรือ "How to make yourself to be a good Man …" หรืออะไรสักอย่างทำนองนี้

เพียงเก้าข้อเท่านี้แหละครับ ก็สามารถบันดาลให้มนุษย์ทั้งหลายสงบสุขได้ ถ้ายึดถือปฏิบัติอย่างเคร่งครัด จะว่าไปแล้ว 9 แนวทางนี้ก็ล้วนแต่อยู่ภายใต้บทบัญญัติศีลห้า และพรหมวิหารสี่ อันเป็นหลักพื้นฐานของพระพุทธศาสนา โดยนำมาอธิบายให้ง่ายขึ้น มีแนวทางปฏิบัติชัดเจน

นี่เป็นเรื่องประเด็นต่างๆที่ปรากฏในย่าสอนหลาน มรดกภูมิปัญญาอีสานในงานวรรณกรรม ที่มีส่วนในการสร้างความแข็งแกร่งให้แก่สังคมอีสานในกาลที่ผ่านมา